بخش اول: مشخصات و چهارچوب کلی
- موضوع دعوا: اثبات وقوع عقد صلح شفاهی
- مستندات قانونی اصلی:
- قانون مدنی: مواد ۱۰ (اصل آزادی قراردادها)، ۱۹۰ (شرایط اساسی صحت معامله)، ۱۹۱ (وقوع عقد به قصد انشاء
بخش دوم: الزامات شکلی و صلاحیتی (بررسیهای مقدماتی)
- شرایط طرفین دعوا:
- خواهان: مصالح (شخصی که به نفع او صلح شده است) یا قائممقام قانونی وی.
- خوانده: متصالح (شخصی که صلح کرده است) و در صورت فوت، کلیه ورثه قانونی وی بر اساس گواهی حصر وراثت.
- نحوه صحیح طرح خواسته: “تقاضای صدور حکم مبنی بر اثبات وقوع عقد صلح شفاهی فیمابین اینجانب (خواهان) و خوانده [یا: مرحوم/مرحومه …] نسبت به [موضوع دقیق صلح] به انضمام کلیه خسارات قانونی و هزینههای دادرسی.”
- نتیجه عدم رعایت الزامات شکلی: دعوا باید به طرفیت اصیل (طرف دیگر عقد صلح) اقامه شود. در صورتی که طرف اصیل فوت کرده باشد، اگر دعوا به طرفیت کلیه ورثه قانونی متوفی اقامه نشود، به استناد ماده ۲ قانون آیین دادرسی مدنی، قرار عدم استماع دعوا صادر میگردد.
بخش سوم: تحلیل ماهوی (ارکان دعوا)
- رکن اول:
- عنوان رکن: احراز ایجاب و قبول شفاهی (قصد انشاء طرفین)
- بار اثبات: بر عهده خواهان
- شیوههای اثبات: شهادت شهود (که در مجلس عقد حضور داشتهاند)، اقرار خواندگان (یا مورث آنها)، امارات و قرائن قضایی (مانند پیامکها، فایلهای صوتی یا اقداماتی که دلالت بر وقوع صلح دارد).
- نتیجه عدم احراز: حکم بر بطلان دعوا
- رکن دوم:
- عنوان رکن: احراز اهلیت طرفین (بلوغ، عقل و رشد) در زمان انعقاد عقد
- بار اثبات: اصل بر اهلیت طرفین است. مدعی عدم اهلیت (خوانده) باید دلیل ارائه کند.
- شیوههای اثبات: (توسط خوانده) ارائه مستندات پزشکی، استعلام از پزشکی قانونی، شهادت شهود مبنی بر وضعیت ذهنی و روانی طرف مقابل در زمان ادعایی عقد.
- نتیجه عدم احراز: (در صورت اثبات عدم اهلیت) حکم بر بطلان دعوا)
- رکن سوم:
- عنوان رکن: تعیین موضوع صلح (مالالصلح)
- بار اثبات: بر عهده خواهان
- شیوههای اثبات: شهادت شهود (باید بتوانند موضوع صلح را به طور دقیق و بدون ابهام توصیف کنند)، اقرار خوانده.
- نتیجه عدم احراز: حکم بر بطلان دعوا
- رکن چهارم:
- عنوان رکن: مشروعیت جهت و هدف از انعقاد صلح
- بار اثبات: اصل بر صحت و مشروعیت است. خوانده در صورت ادعای نامشروع بودن جهت، باید آن را اثبات کند.
- شیوههای اثبات: (توسط خوانده) ارائه دلیل مبنی بر اینکه هدف از صلح، فرار از دین یا امری نامشروع بوده است.
- نتیجه عدم احراز: (در صورت اثبات نامشروع بودن جهت) حکم بر بطلان دعوا
بخش چهارم: نکات تکمیلی و راهنمای عملیاتی
- اقدامات متداول و ضروری دادگاه:
- صدور قرار استماع گواهی گواهان به عنوان اصلیترین دلیل اثباتی در این دعوا.
- در صورت لزوم، صدور قرار تحقیق محلی برای شناسایی مطلعین بیشتر.
- در صورت فوت اصیل، مطالبه گواهی حصر وراثت متوفی جهت احراز سمت خواندگان.
- سوالات کلیدی پیشنهادی از شهود:
- آیا در مجلس انعقاد صلح شفاهی بین خواهان و [طرف دیگر عقد] حضور داشتید؟ (تعیین زمان و مکان دقیق)
- موضوع دقیق صلح چه بود؟ (مثلاً کدام ملک، چه مقدار وجه یا چه حقی)
- آیا در ازای این صلح، عوضی رد و بدل شد؟ ماهیت آن چه بود؟
- حالت روحی و روانی طرفین در زمان انعقاد صلح چگونه بود؟ (بررسی اهلیت)
- دفاعیات محتمل خوانده:
- انکار کلی وقوع صلح.
- ادعای عدم اهلیت خود یا طرف مقابل در زمان ادعایی (مثلاً به دلیل کهولت سن یا بیماری).
- جرح شهود معرفی شده از سوی خواهان.
- ادعای اینکه اظهارات به قصد صلح نبوده است (مثلاً وعده به صلح بوده).
- نکات ویژه در رسیدگی:
- اثبات عقود شفاهی به دلیل فقدان سند کتبی، بسیار دشوار است و اعتبار شهادت شهود و هماهنگی اظهارات آنها نقشی حیاتی دارد، به ویژه پس از فوت یکی از طرفین.
- در صورت فقدان بینه (شهادت شهود) و وجود انکار از سوی خواندگان، خواهان میتواند از حق سوگند استفاده نماید.